Hệ Can chi đã được đặc ra, hoạt hóa để sử dụng trong một hệ thống tính toán theo lý luận âm dương ngũ hành, triết lý cổ thì nó cũng phải mang tính “Xung và hợp” theo nguyên tắc nhất định.

Nguyên lý tương xung: Đồng khí, đồng cực thì đẩy nhau, như thanh nam châm cũng vậy. Khác khí, khác cực thì hút nhau. Đây chính là sự tương tác Âm Dương.

Tương tác ngũ hành thì theo cơ chế “tương sinh”, “tương khắc”. Đồng hành thì tị hòa.

Thiên Can Tương Xung

  • Giáp (Dương mộc) xung Mậu (Dương thổ).
  • Ất (Âm mộc) xung Kỷ (Âm thổ)
  • Bính (Dương hỏa) xung Canh (Dương kim) – Đinh (Âm hỏa) xung Tân (Dương kim)
  • Mậu (Dương thổ) xung Nhâm (Dương thủy) – Kỷ (Âm thổ) xung Quý (Âm thủy)
  • Canh (Dương Kim) xung Giáp (Dương mộc)
  • Tân (Âm kim) xung Ất (Âm mộc)
  • Nhâm (Dương thủy) xung Bính (Dương hỏa)
  • Quý (Âm thủy) xung Đinh (Âm hỏa).

Thiên Can Tương Hợp

  • Giáp (dương mộc) hợp Kỷ (âm thổ)
  • Ất (Âm mộc) hợp Canh (Dương kim)
  • Đinh (Âm hỏa) hợp Nhâm (Dương thủy)
  • Bính (Dương hỏa) hợp Tân (Âm kim)
  • Mậu (Dương thổ) hợp Quí (Âm thủy).

Thiên Can Tương Sinh

  • Giáp Ất (mộc) sinh Bính, Đinh (Hỏa)
  • Bính Đinh (Hỏa) Sinh Mậu Kỷ (Thổ).
  • Mậu Kỷ (Thổ) sinh Canh Tân (Kim).
  • Canh Tân (Kim) sinh Nhâm Quý (Thủy).
  • Nhâm Quý (Thủy) sinh Giáp Ất (mộc)

Bàn thêm về Thiên Can

Nếu quy về ngũ hành thiên Can như Giáp Ất là mộc, Bính Đinh là hỏa, Mậu Kỷ là thổ, Canh Tân là kim, Nhâm Quý là thủy thì sẽ được các trường hợp sinh, khắc như tính vốn có của ngũ hành. Nghĩa là Mộc khắc Thổ, Giáp Ất khắc Mậu Kỷ, …

Nhưng Thiên Can có 10 tạo thành 5 cặp ngũ hành, mỗi cặp gồm một âm một dương, nên nó được phân ra thành Âm hành và Dương hành, như Giáp là dương mộc, Ất là âm mộc,…

Do đó, Thiên Can ngoài tính chất Sinh Khắc theo ngũ hành ra nó còn thể hiện thêm sự tương tác về âm dương “Nguyên lý tương xung: Đồng khí, đồng cực thì đẩy nhau.

Khác khí, khác cực thì hút nhau. Đây chính là sự tương tác Âm Dương. Tương tác ngũ hành thì theo cơ chế “tương sinh”, “tương khắc”. Đồng hành thì tị hòa”.

Xét sự tương tác Âm Dương Ngũ hành của Thiên Can thì có các cặp xung khắc như Giáp – Mậu, hai Can cùng là Dương khắc hành tạo thành,…

Sinh như Giáp sinh Bính, hai Can cũng đều là dương sinh hành; Ất sinh Đinh, là hai Can âm hành tạo nên; Ất cũng sinh Bính nhưng chỉ xét trong tương tác Ngũ hành, còn tương tác âm dương ngũ hành thì do một là Âm Can, một là Dương Can khác nhau về tính âm dương nên không được xét đến.

Trường hợp Ất và Mậu cũng vậy, Ất là Âm Mộc khắc Kỷ âm Thổ, không thể khắc được Mậu dương thổ. Mà Ất mộc là mộc của thuần âm có tên là gỗ của thảo mộc, có vẻ đẹp kiều diễm, có tính mềm yếu không thể khắc được Mậu Dương Thổ.

Đây là những trường hợp gọi không thỏa mãn sự tương tác Âm Dương Ngũ hành, nên là sự “vô tình”. Các trường hợp khác cũng y vậy.